Chỉ các quốc gia mới có thể tham gia các Hiệp ước quốc tế, do đó, chỉ các quốc gia mới được tham gia ký kết các Công ước Giơ-ne-vơ và các Nghị định thư bổ sung.

Tính đến giữa năm 2003, hầu hết các quốc gia trên thế giới, chính xác là 191 nước đã ký kết các Công ước Giơ-ne-vơ. Như vậy, các Công ước này đã thuộc số các Công ước có số nước phê chuẩn đông nhất và được công nhận mang tính chất quốc tế. Đối với hai Nghị định thư bổ sung, tính đến đầu năm 1998, thì có 150 nước tham gia Nghị định thư I và 142 nước tham gia Nghị định thư II.

Các quốc gia có nghĩa vụ pháp lý phổ biến rộng rãi kiến thức về các Công ước và Nghị định thư:

Các bên tham gia Công ước cam kết phổ biến nội dung các Công ướ này càng rộng rãi càng tốt trong đất nước của mình cả trong thời bình và thời chiến và trong chừng mực có thể, nên đưa nội dung Công ước vào các chương trình huấn luyện quân sự và đưa vào các chương trình giáo dục dân sự, làm sao cho những nguyên tắc của Công ước được thông suốt trong toàn thể nhân dân, đặc biệt là trong các lực lượng vũ trang chiến đấu, trong các nhân viên y tế và trong các giáo sĩ. (Điều 47, 48, 127 và 144 của các Công ước Giơ-ne-vơ I, II, III và IV theo thứ tự).

Các bên tham gia Nghị định thư cam kết phổ biến nội dung các Công ước và Nghị định thư này trong đất nước của mình càng rộng rãi càng tốt cả trong thời bình cũng như trong thời chiến, đặc biệt là đưa nội dung Công ước và Nghị định thư này vào các chương trình huấn luyện quân sự và khuyến khích người dân hiểu biết về các Công ước và Nghị định thư, làm sao để nội dung của các Công ước và Nghị định thư đó được các lực lượng vũ trang và toàn thể nhân dân thông suốt. (Điều 83, Nghị định thư I).

"Nghị định thư này cần được phổ biến càng rộng rãi càng tốt". (Điều 19, Nghị định thư II).

Theo Điều lệ của Phong trào Chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ Quốc tế, một trong các nhiệm vụ của UBCTĐQT là:

(…) hoạt động sao cho sự hiểu biết và sự phổ biến kiến thức về Luật Nhân đạo Quốc tế được áp dụng vào các cuộc xung đột vũ trang và chuẩn bị bất cứ sự phát triển nào nảy sinh từ các cuộc xung đột đó. (Điều 5, đoạn 2g).

(…) Duy trì quan hệ chặt chẽ với các Hội quốc gia (…) về những vấn đề các bên cùng quan tâm, ví dụ: phối hợp chuẩn bị hành động khi xảy ra xung đột vũ trang; tôn trọng, phát triển và phê chuẩn các Công ước Giơ-ne-vơ; và phổ biến những nguyên tắc chủ yếu của các Công ước Giơ-ne-vơ cũng như của Luật Nhân đạo Quốc tế. (Điều 5, đoạn 4a).

Mục đích của Luật Nhân đạo Quốc tế là hạn chế những đau khổ do chiến tranh gây ra thông qua việc bảo hộ và giúp đỡ các nạn nhân theo khả năng cao nhất của mình. Bởi vậy, luật nêu lên thực trạng của xung đột mà không quan tâm tới lý do hoặc tính chất pháp lý của việc sử dụng vũ lực. Luật chỉ quy định các yếu tố liên quan đến vấn đề nhân đạo trong cuộc xung đột. Đó chính là luật thời chiến (Jus in bello). Các điều khoản của đạo luật này được áp dụng cho các bên tham chiến mà không quan tâm tới lý do của cuộc xung đột cũng như nguyên nhân đúng/sai của bất cứ bên nào.

Trong những cuộc xung đột vũ trang mang tính chất quốc tế, thường rất khó xác định quốc gia nào vi phạm Hiến chương của Liên Hợp Quốc. Việc áp dụng Luật Nhân đạo Quốc tế không bao gồm sự lên án bên nào phạm tội vì điều đó dễ làm nổ ra tranh luận dẫn tới việc làm tê liệt việc thực thi đạo luật này, vì bên nào cũng tự nhận mình là nạn nhân của sự xâm lược. Hơn thế nữa, Luật Nhân đạo vốn chỉ nhằm bảo vệ nạn nhân chiến tranh và những quyền cơ bản của họ, mà không phân biệt họ thuộc bên tham chiến nào. Điều đó giải thích tại sao luật thời chiến (jus in bello) lại độc lập với luật về sử dụng vũ lực hay còn gọi là luật phòng ngừa trong chiến tranh (tiếng La tinh là: jus ad bellum hay jus contra bellum).

Về ngăn ngừa chiến tranh:

Mãi tới khi kết thúc Chiến tranh Thế giới thứ nhất, việc sử dụng vũ lực vẫn được coi là hành động bất hợp pháp nhưng được thừa nhận để giải quyết những bất đồng.

Điều lệ của Hội Quốc liên năm 1919 và Hiệp định Pa-ri (Hiệp ước Briand-Kellogg) năm 1928 đều nhằm ngăn ngừa chiến tranh. Việc thông qua Hiến chương Liên Hợp quốc năm 1945 đã khẳng định khuynh hướng: "Trong mối bang giao quốc tế, không cho phép các thành viên của Liên Hợp Quốc sử dụng những biện pháp đe dọa hoặc sử dụng vũ lực (…)".

Tuy nhiên, khi một quốc gia hoặc một nhóm các quốc gia bị một quốc gia hoặc một nhóm các quốc gia khác tấn công thì Hiến chương cho phép được sử dụng quyền phản ứng tự vệ cá nhân hoặc tập thể. Theo quy định tại Chương VII của Hiến chương Liên Hợp Quốc, Hội đồng Bảo an cũng có thể quyết định việc sử dụng vũ lực tập thể. Điều này bao gồm:

• Sử dụng các biện pháp cưỡng chế đối với các quốc gia đang đe dọa an ninh quốc tế nhằm mục đích khôi phục nền hòa bình.

• Sử dụng các biện pháp gìn giữ hòa bình thông qua các hình thức: cử quan sát viên hay các lực lượng gìn giữ hòa bình.

Một trường hợp khác được nêu trong khuôn khổ quyền tự quyết của các dân tộc; trong nghị quyết số 2105 (khóa XX) thông qua năm 1965, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc đã "công nhận tính chất chính đáng của cuộc đấu tranh chống ách đô hộ thực dân đòi thực hiện quyền tự quyết và độc lập của các dân tộc (…)".

Luật Nhân đạo Quốc tế được áp dụng trong hai trường hợp. Nói như vậy có nghĩa là luật áp dụng hai hình thức bảo vệ sau đây:

Khi xảy ra xung đột vũ trang có tính chất quốc tế, bốn Công ước Giơ-ne-vơ và Nghị định thư bổ sung I sẽ được áp dụng.

Luật Nhân đạo nhằm chủ yếu vào các bên tham chiến, đồng thời bảo vệ từng con người hoặc từng nhóm người nằm ngoài vòng chiến hoặc đã bị loại khỏi vòng chiến, ví dụ:

• Binh sĩ bị ốm hoặc bị thương trên chiến trường; và các nhân viên y tế phục vụ trong các lực lượng vũ trang.

• Binh sĩ bị ốm, bị thương hoặc bị đắm tàu thuộc lực lượng hải quân; và các nhân viên y tế phục vụ trong ác lực lượng hải quân.

• Tù binh chiến tranh

• Dân thường, ví dụ:

• Người nước ngoài sống trên lãnh thổ các bên tham gia xung đột, kể cả người tỵ nạn.

• Thường dân sống trên lãnh thổ bị chiếm đóng.

• Thường dân bị bắt giữ hoặc bị cầm tù.

• Các nhân viên y tế, tôn giáo hoặc phòng hộ dân sự.

Các cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc, như quy định tại điều 1 của Nghị định thư bổ sung I, được liệt vào dạng xung đột vũ trang mang tính chất quốc tế.

Khi xảy ra xung đột vũ trang không mang tính chất quốc tế sẽ áp dụng điều 3 chung của bốn Công ước Giơ-ne-vơ và Nghị định thư bổ sung II.

Cần lưu ý rằng những điều kiện áp dụng của Nghị định thư II chặt chẽ hơn nhiều so với những điều kiện quy định ở điều 3. Trong tình hình đó, Luật Nhân đạo nhằm vào các lực lượng vũ trang tham gia chiến đấu mà không phân biệt chính quy hay không chính quy, đồng thời bảo vệ từng con người hoặc từng nhóm người đứng ngoài vòng chiến hoặc đã bị loại khỏi vòng chiến, ví dụ:

• Thương binh hoặc bệnh binh

• Những người bị tước quyền tự do hậu quả của cuộc xung đột.

• Dân thường

• Các nhân viên y tế và tôn giáo.

Điều 3 chung cho cả 4 Công ước được xem như một Hiệp ước thu nhỏ. Những đạo luật về nội chiến, mặc dù đã được đề cập trong một số điều khoản của Nghị định thư II, vẫn không đầy đủ như những quy tắc đối với xung đột vũ trang mang tính chất quốc tế. Đứng trước nguyên tắc chủ quyền của quốc gia, thường rất khó củng cố hệ thống bảo vệ trong trường hợp xảy ra xung đột vũ trang không mang tính chất quốc tế.

Những quy tắc nêu trong Điều 3 được xem như là luật tập quán và biểu thị mức tiêu chuẩn tối thiểu mà các bên tham chiến phải tôn trọng.

Luật Nhân đạo Quốc tế không áp dụng vào bối cảnh tình hình mà ở đó bạo lực không biến thành xung đột vũ trang. Những trường hợp như vậy sẽ được hướng dẫn bằng các điều khoản của luật về quyền con người cũng như viện dẫn luật pháp của quốc gia.

Ngày nay người ta nói rất nhiều về những cuộc xung đột "mới. Thuật ngữ này nhằm miêu tả hai dạng xung đột: xung đột kiểu "tự phát" và xung đột "sắc tộc". Các thuật ngữ này chỉ có ý nghĩa tương đối.

Xung đột tự phát: hậu quả tất yếu nảy sinh từ sâu Chiến tranh lạnh. Dạng xung đột này thường biểu hiện bằng sự suy yếu từng phần hoặc đôi khi tan rã hoàn toàn cơ cấu nhà nước. Trong bối cảnh đó, một số phe nhóm có vũ trang đã lợi dụng khoảng trống chính trị hòng cướp chính quyền. Tuy nhiên, dạng xung đột này, trước hết, thường gây nên sự suy yếu hoặc tan rã của hệ thống chỉ huy chính ngay trong nội bộ các phe nhóm có vũ trang đó.

Xung đột sắc tộc: là kiểu xung đột nhằm loại bỏ kẻ thù bằng thủ đoạn gọi là "huỷ diệt dân tộc". Đặc tính của thủ đoạn này là nhằm cưỡng chế di cư hoặc thậm chí tàn sát hủy diệt dân chúng. Chịu ảnh hưởng của những cuộc tuyên truyền dồn dập, của bạo lực và của sự hận thù, kiểu xung đột này thường tạo nên một động lực kích động tinh thần của phe nhóm gây bất lợi cho bản sắc dân tộc hiện hành, qua đó loại trừ hẳn khả năng cùng chung sống hòa bình với những phe nhóm khác.

Luật Nhân đạo Quốc tế hiện vẫn áp dụng đối với xung đột kiểu "tự phát" và "xung đột sắc tộc", bởi vì các cuộc xung đột đó đã lôi cuốn dân thường vào các hoạt động bạo lực. Điều 3 chung yêu cầu tất cả các phe nhóm có trang bị vũ trang, dù họ có tham gia hoạt động nổi loạn hay không phải tôn trọng những người đã buông vũ khí và những người đứng ngoài vòng chiến.

Kết cục là không phải vì cơ cấu của một quốc gia bị suy yếu hoặc không tồn tại tạo ra khoảng trống pháp lý đối với luật pháp quốc tế. Trái lại, rõ ràng là trong những bối cảnh tình hình như trên mà Luật Nhân đạo đã trở thành có hiệu lực.

Tuy nhiên, phải thừa nhận rằng: rất khó áp dụng Luật Nhân đạo đối với những kiểu xung đột nêu trên. Việc thiếu tính kỷ luật giữa những bên tham chiến, việc trang bị vũ khí cho thường dân tràn lan khắp lãnh thổ và việc ngày càng thiếu sự phân biệt rõ ràng giữa lính chiến và dân thường v.v... vẫn gây nên những cuộc đụng độ dẫn tới hậu quả tàn khốc mà hầu như ở đó khó có cơ hội để vận dụng Luật Nhân đạo.

Kết quả là trong những bối cảnh tình hình đã nêu trên, cần phát huy mọi nỗ lực để phổ biến Luật Nhân đạo thật rộng rãi. Dẫu rằng, kiến thức tốt hơn về các quy tắc chiến tranh có thể chưa giải quyết được những vấn đề nổi cộm là nguyên nhân làm nảy sinh xung đột nhưng nó có khả năng làm giảm bớt hậu quả thảm khốc do các cuộc xung đột gây ra.

Là hậu quả của xung đột vũ trang, tù binh chiến tranh và dân thường bị bắt giữ phải sống cách biệt với gia đình, vì vậy nên cảnh gia đình bị ly tán hoặc các thành viên bị lưu lạc. Công ước Giơ-ne-vơ và Nghị định thư I bao gồm nhiều điều khoản pháp lý bảo vệ các nạn nhân kể trên. Những điều khoản này được áp dụng trong trường hợp xảy ra xung đột vũ trang mang tính chất quốc tế và UBCTĐQT được ủy thác thực hiện các nhiệm vụ sau:

1.Chuyển thông điệp và các loại thông tin khác đến gia đình, bao gồm:

Nhận và đăng ký thẻ tù cho tù binh chiến tranh và tù thường phạm; nhân đôi số thẻ đó và gửi một thẻ cho gia đình người bị bắt.

Chuyển thư của những người bị bắt về gia đình họ.

Chuyển tin tức của gia đình (Nhắn tin chữ thập đỏ) tới những người bị bắt nếu hệ thống bưu điện thông thường bị gián đoạn hoặc bị cắt đứt.

Nhận và chuyển thông tin về những người bị chết.

Gần đây nhất, Trung tâm Tìm kiếm trung ương của UBCTĐQT hoạt động như một bên trung gian giữa các bên tham gia xung đột, hay nói một cách chính xác hơn là giữa các Văn phòng Thông tin liên lạc quốc gia để trung chuyển những thông tin về những đối tượng thuộc phạm vi bảo hộ của Luật Nhân đạo.

2. Yêu cầu thông tin về những người bị mất tích (Điều 33 của Nghị định thư I)

3. Đoàn tụ những gia đình bị ly tán. (Điều 74 của Nghị định thư I).

Công ước Giơ-ne-vơ thứ ba (điều 122) đã quy định: ngay khi cuộc xung đột nổ ra, bên trung lập hay bên tham chiến mà nhận tù binh vào lãnh thổ của mình đều phải lập một Phòng Thông tin chính thức về các tù binh mà họ đang nắm giữ. Mỗi bên trong cuộc xung đột phải cung cấp cho Phòng Thông tin của mình danh sách các tù nhân (kèm theo các chi tiết liên quan) bị các lực lượng vũ trang bắt giữ, vì thế, thân nhân người bị bắt sẽ được thông báo kịp thời. Nếu không có các văn phòng như vậy (chuyện thường xảy ra khi xung đột) thì UBCTĐQT sẽ tiến hành thu thập các thông tin về những đối tượng thuộc phạm vi bảo hộ của Công ước Giơ-ne-vơ.

"Một cơ quan Trung ương thông tin về tù binh chiến tranh sẽ được thành lập ở một nước trung lập. Nếu cần thiết thì UBCTĐQT có thể đề nghị với các nước hữu quan thành lập một cơ quan như thế. Cơ quan này có nhiệm vụ tập hợp mọi thông tin liên quan đến tù binh chiến tranh thu được qua các kênh chính thức hay kênh riêng và chuyển những thông tin đó đến nước nguyên quán của tù binh chiến tranh hay đến nước mà họ thuộc quyền trong thời hạn sớm nhất có thể (…)". (Điều 123 của Công ước Giơ-ne-vơ thứ ba).

"Mỗi bên trong cuộc xung đột cần phải tạo mọi điều kiện dễ dàng đối với các yêu cầu của thân nhân các gia đình bị ly tán trong chiến tranh nhằm mục đích giúp họ nối lại liên hệ gia đình và gặp gỡ nếu có thể (…)". (Điều 26, Công ước Giơ-ne-vơ thứ tư).